All for Joomla All for Webmasters
The current Bet365 opening offer for new customers is market-leading bet365 mobile app You can get a free bet right now when you open an account.

داعش، القاعده؛ فرزند در مقابل پدرخوانده/ بازخوانی روند شکل گیری القاعده در عراق و انشعاب درون سازمانی

پایگاه تحلیلی تحریری - اقدام سرخود و بدون هماهنگی‌ ابوبکر البغدادی که اکنون مانند ملاعمر به‌عنوان امیرالمؤمنین شناخته می‌شد، سرآغاز علنی‌شدن اختلافات موجود در سازمان القاعده بود. هرچند بسیاری از تحلیل‌گران معتقدند انتخاب الظواهری به‌عنوان جانشین بن‌لادن مورد رضایت همة طرف‌های موجود در این سازمان نبوده است اما این اقدام و اقدامات دیگر ابوبکر البغدادی نشان می‌دهد که وی با عِلم به این موضوع، عَلَم سرکشی و طغیان را بر رهبر جدید و غیرکاریزماتیک القاعده (برخلاف بن‌لادن) برافراشت.

 

مقدمه

شبکة تروریستی قاعده الجهاد یا به اختصار القاعده ازآن‌رو که توانست با یک رهبری مرکزی و کاریزماتیک، تعداد قابل توجهی از شاخه‌های وابسته به خود را در مناطق مختلف جهان به‌صورت هرمی فعال کند و خود را به‌عنوان قدرتمندترین سازمان بین‌المللی تروریستی، از اوایل دهة گذشته تاکنون مطرح کرده است. شاخة عراقی این سازمان نیز به اقتضای وضعیت سیاسی و امنیتی موجود در عراق که پس از اشغال این کشور توسط ایالات متحدة آمریکا و نیروهای ائتلاف، به‌وجود آمد در پیشانی این سازمان قرار گرفت. انجام صدها عملیات تروریستی و خرابکارانه، وجود پایگاه‌های آموزشی فعال، مهاجرت هزاران تروریست بیگانه از کشورهای عربی و اسلامی به عراق و تعداد زیادی فتوای جهاد و مبارزه علیه طوایف و مذاهب عراقی به‌ویژه شیعیان باعث شد تا شاخة عراقی القاعده در مرکز اصلی نگاه‌های ناظران و تحلیل‌گران مسائل القاعده قرار‌گیرد.

از سوی دیگر آنچه که امروز همة کارشناسان امور القاعده بر آن تأکید دارند، یعنی آغاز فروپاشی این سازمان و خودمحوری روزافزون امارت‌ها و ولایت‌های نافرمان و تمرّد رهبران و اعضاء از مرکز، ریشه در شاخه عراقی القاعده یا همان دولت اسلامی عراق و شام (داعش) دارد. حوادث سوریه و جنگ خانمان‌سوز آن نیز عمق اختلافات موجود در این سازمان تروریستی به‌ویژه پس از مرگ اسامه بن‌لادن، رهبر سابق آن را نشان می‌دهد.

نظر به اهمیت گروه موسوم به دولت اسلامی عراق و شام و نقش آن در حوادث امنیتی عراق، سوریه و لبنان، نوشتار پیش‌ِرو به نحوة تأسیس این مجموعه و تحولات مهم آن می‌پردازد.

جماعت توحید و جهاد؛ ظهور القاعده در عراق

نام توحید و جهاد برای بسیاری از شهروندان عراقی یادآور نخستین ماه‌های سرنگونی رژیم صدام حسین در سال2003 و روزهای سخت و رعب‌آور حضور ابومصعب الزرقاوی، سرکرده خشن و افراط‌گرای این گروه، در کشورشان است. ابومصعب الزرقاوی، شهروند اردنی‌تبار، پس از سرنگونی رژیم صدام و با هدف نسل‌کشی شیعیان عراق و مبارزه با نظامیان آمریکایی به عراق رفت و موجی از شدیدترین عملیات‌های قتل، آدم‌ربایی و بریدن سرهای شهروندان و اسیران را آغاز کرد.

هرچند وی در آن زمان به‌طوررسمی با بن‌لادن بیعت نکرده بود لیکن همگان وی را به‌عنوان یک عرب مجاهد افغان می‌شناختند که در سال1989 به افغانستان رفت و با بن‌لادن دیدار کرد(1). اما بیعت رسمی جماعت توحید و جهادبا القاعده به اکتبر سال2004 باز می‌گردد که با صدور بیانیه‌ای از انتساب و بیعت رسمی با بن‌لادن خبر داد(2). پس از آن نام توحید و جهاد به سازمان«قاعده الجهاد في بلاد الرافدین» تغییر یافت. این بیعت و تغییر نام به‌ معنای آن بود که اکنون، سازمان القاعده یک شاخه رسمی در عراق دارد که از طریق آن عملیات نظامی خود را راهبری می‌کند.

پراکندگی گروه‌های تکفیری موجود در عراق باعث شد که در 15ژانویه2006 (25دی1384) پنج گروه تکفیری به همراه القاعده عراق از تشکیل یک گروه واحد با عنوان «مجلس شوری المجاهدین» به رهبری ابوعمر البغدادی خبر بدهند. البته چندی بعد سه گروه نظامی دیگر نیز به این شورا پیوستند تا در مجموع به نُه گروه بالغ گردد(3).

البغدادی پیش از این امیر گروه تروریستی «جيش الطائفة المنصورة» (ارتش طائفة (فرقة) پیروز) بود که بعدها و پیش از تأسیس مجلس شوری المجاهدین با سازمان القاعده في بلاد الرافدین بیعت کرده بود.

با کشته‌شدن زرقاوی در 7ژوئن همان سال یکی از خشن‌ترین و بی‌رحم‌ترین رهبران عملیاتی شبکه القاعده از بین رفت و دستیار وی، ابوحمزه المهاجر (المصری)، که در سابق، دستیار ایمن الظواهری بود به‌عنوان عالی‌ترین شخصیت شبکه القاعده در عراق مطرح گردید.

در میانة اکتبر سال2006میلادی بود که خبر انحلال مجلس شوری المجاهدین و تأسیس دولت اسلامی عراق به رهبری ابوعمر البغدادی اعلام شد و بسیاری از گروه‌های عمدة تروریستی در عراق بیعت خود را با وی ابراز داشتند(4).

تأسیس دولت اسلامی عراق تنها چند روز پس از تشکیل یک پیمان به‌نام «حلف المطيبين» صورت گرفت. این پیمان، به دستور مجلس شوری المجاهدین شکل گرفته بود و ظاهرا هدف آن، دادن صبغه عراقی به تشکیلات و سازمان‌های مسلح فعال در عراق بود که از هيمنه خارجی‌ها و رفتار المهاجر ناراضی بودند(5).

به‌دنبال این اتفاق، ابوحمزه المهاجر، با اعلام انحلال همة تشکیلات نظامی از جمله شوری المجاهدین، بیعت خود را با دولت اسلامی عراق که به‌دنبال تأسیس یک خلافت اسلامی (سنی) بود، علنی کرد و به‌عنوان وزیر جنگ دولت اسلامی عراق تعیین شد.

اسامه بن‌لادن، رهبر شبکه القاعده، نیز در تاریخ 29دسامبر2007 با انتشار نوار صوتی، خواستار بیعت همة مجاهدان و امیران با ابوعمر البغدادی شد(6).

این موضوع، شناخته‌شدن رسمی دولت اسلامی عراق به‌عنوان بخشی از سازمان مرکزی را نشان می‌دهد. بن‌لادن، در جای دیگری نیز البغدادی را امیری از امیران جهاد معرفی می‌کند(7).

همان‌گونه که اشاره شد تشکیل دولت اسلامی عراق و تعیین یک شخصیت عراقی در رأس، به‌دنبال اعتراضات گسترده گروه‌های مسلح و عشایر سنی صورت گرفته بود که از رفتارهای المهاجر به ستوه آمده بودند و اعتراض خود را به گوش ظواهری، مرد شماره دو القاعده، رسانده بودند(8).

در 19آوریل2010، فرماندهی آمریکا در عراق اعلام کرد که ابوحمزه المهاجر را به همراه ابوعمر البغدادی در یک عملیات نظامی به قتل رسانده است. یک ماه پس از کشته‌شدن ابوعمر، شورای فرماندهی دولت اسلامی عراق با صدور بیانیه‌ای در 15می، ابوبکر البغدادی را به‌عنوان جانشین امیر مقتول انتخاب کرد. در بیانیة دولت اسلامی عراق بر مشورت با همة فرماندهان جهادی در مکان‌های مختلف برای انتخاب امیر جدید تأکید شده بود(9).

امیر جدید؛ جاه‌طلب بی‌نشان

ابراهیم عواد ابراهیم البدری الحسینی القرشی معروف به ابوبکر البغدادی امیر جدید دولت اسلامی عراق را می‌توان جنجالی‌ترین شخصیت موجود در میان گروه‌های جهادی در سال‌های اخیر دانست. بغدادی 43ساله که به جز یک عکس منتشرشده، تصویر دیگری از وی موجود نیست، در مدت کوتاهی پس از انتخاب، توانست عملیات تروریستی منحصربه‌فردی را در مناطق مختلف عراق به سرانجام برساند. عملیات انتقام‌گیری کشته‌شدن اسامه بن‌لادن نیز از مظاهر قدرت‌نمایی وی به‌شمار می‌رود. پس از مرگ بن‌لادن، البغدادی متعهد شد 100 عملیات انتحاری برای انتقام خون رهبر سابق القاعده انجام دهد. تنها در 22دسامبر2011 وقوع سلسله انفجارهای تروریستی در بغداد، باعث کشته‌شدن 63 شهروند و زخمی‌شدن 180 تن دیگر شد که یکی از بزرگ‌ترین عملیات دولت اسلامی عراق به‌شمار می‌رود.

 به فاصلة کوتاهی از مرگ بن‌لادن، البغدادی با صدور بیانیه‌ای ضمن مطرح‌کردن تبعیت خود از الظواهری به‌عنوان جانشین احتمالی بن‌لادن، خطاب به وی می‌گوید: «بر شما بشارت باد که در دولت اسلامی عراق مردان وفاداری دارید که در راه حق قدم برداشته‌اند...» (10). کارشناسان مسائل القاعده بر این باورند که این بیانیه، اعلام بیعت البغدادی با الظواهری و ادامة بیعت دولت اسلامی عراق با بن‌لادن به‌شمار می‌رود. در اوایل می2014، ایمن الظواهری در پیام صوتی خود به‌طور علنی از بیعت محرمانة دولت اسلامی عراق با بن‌لادن و پس از آن با خود پرده بر‌می‌دارد (11).

جنگ در سوریه و ناآرامی‌ها باعث ورود گستردة گروه‌های تروریستی به‌ویژه سازمان القاعده و دیگر گروه‌های جهادی همسو و همفکر به این کشور شد. در دسامبر2011، یک گروه مسلح به‌نام «جبهة النصرة لأهل الشام» به سرکردگی فردی به‌نام «ابومحمد الجولانی» اعلام موجودیت کرد و از تمامی مردم خواست تا با به‌دست‌گرفتن سلاح، علیه نظام حاکم در سوریه بجنگند.

هرچند ریشه‌های این گروه تازه تأسیس چندان روشن نبود اما ظواهر، نشان از ارتباط این گروه با القاعده داشت. گزارش‌های سازمان اطلاعاتی آمریکا نیز حاکی از ارتباط میان النصره با شاخة عراقی القاعده یعنی دولت اسلامی بود. آنچه که دربارة الجولانی گفته می‌شود نیز حکایت از آن دارد که وی پیش از عزیمت به سوریه، از نیروهای دولت اسلامی عراق بوده است.

جبهه النصره در عرض چند ماه توانست، خود را به قدرت بی‌بدیل گروه‌های تروریستی در سوریه و خشن‌ترین گروه فعالی تبدیل کند که هیچ ابایی از بریدن سر شهروندان و نمایش آن نداشت. شاید همین پیشرفت سریع، باعث شد تا امیر جاه‌طلب دولت اسلامی عراق با صدور پیام صوتی در 9آوریل2013 پیوستن جبهه النصره به امارت خود را اعلام کند و نام جماعت خویش را به دولت اسلامی عراق و شام (داعش) تغییر دهد و الجولانی را سرباز اعزامی دولت اسلامی عراق به شام معرفی کند. هرچند پیش از آن نیز عناصر البغدادی از طریق عراق وارد سوریه می‌شدند و به‌عنوان یک گروه مسلح مخالف اسد فعالیت می‌کردند اما از زمان این تحول، حضور داعش روزبه‌روز بیشتر شد.

یک روز پس از این ماجرا، ابومحمد الجولانی، امیر النصره، با صدور پیام صوتی، به اقدام یک‌جانبه البغدادی واکنش نشان داد. الجولانی در این پیام، با اعلام رسمی بیعت با القاعده و شخص الظواهری خاطر نشان می‌کند که با دولت اسلامی عراق ارتباط دارد اما از تصمیم البغدادی بی‌خبر است و آن را قبول ندارد (12).

جنگ بیانیه‌ها

اقدام سرخود و بدون هماهنگی‌ ابوبکر البغدادی که اکنون مانند ملاعمر به‌عنوان امیرالمؤمنین شناخته می‌شد، سرآغاز علنی‌شدن اختلافات موجود در سازمان القاعده بود. هرچند بسیاری از تحلیل‌گران معتقدند انتخاب الظواهری به‌عنوان جانشین بن‌لادن مورد رضایت همة طرف‌های موجود در این سازمان نبوده است اما این اقدام و اقدامات دیگر ابوبکر البغدادی نشان می‌دهد که وی با عِلم به این موضوع، عَلَم سرکشی و طغیان را بر رهبر جدید و غیرکاریزماتیک القاعده (برخلاف بن‌لادن) برافراشت. البته عوامل دیگری نیز در این میان وجود دارد؛ کم‌شدن شعلة عملیات‌های مسلحانه و تروریستی القاعده پس از انتصاب الظواهری در مقابل ضربات بزرگ و دردناک البغدادی به نیروهای دولتی و شهروندان عراقی و به چالش‌کشیدن مدیریت امنیتی دولت عراق، کنترل تعدادی از مناطق ناامن این کشور توسط البغدادی و حاکمیت وی بر آن‌ها. قریشی‌بودن البغدادی (یکی از شروط خلافت است) علاوه‌بر در اختیارداشتن تعدادی از مناطق سوریه باعث شد تا این شخصیت جاه‌طلب که اکنون در کنار ملاعمر قندهاری دومین امیرالمؤمنین شده و منجربه سردرگمی بسیاری از مجاهدان شده بود؛ درحالی‌که الظواهری هیچ‌یک از این ویژگی‌ها را نداشت جز آنکه برخلاف البغدادی شخصیت مجهولی نبود.

به هرجهت مخالفت الجولانی با اقدام یک‌جانبه البغدادی و تلاش وی برای به سلطه درآوردن جبهه النصره که در یکی دو سال گذشته، مخالفان اسد برای تطهیر چهره آن و ترسیم یک گروه معارض و نه تروریستی از آن تلاش‌های فراوانی کردند، سرآغاز نبردهای خونین میان دو گروه و شروع جنگ بیانیه‌ها و پیام‌ها بود؛ پیام‌هایی که به اعتقاد کارشناسان برای نخستین‌بار، منجربه افشای اسرار داخلی و خانوادگی القاعده توسط گروه‌های زیر مجموعه شد.

پس از این تبادل پیام‌های روشن، این‌بار نوبت الظواهری بود تا موضع خود را اعلام کند. الظواهری نیز دو ماه بعد در 9ژوئن2013 با صدور بیانیه‌ای بطلان تشکیل دولت اسلامی عراق و شام را اعلام کرد. وی در پیام خود با انتقاد از البغدادی و الجولانی به‌خاطر اقدامات بدون مشورت، حیطه کار البغدادی را در عراق و الجولانی را در شام تعیین کرد و هر دو را شاخه‌های این سازمان در عراق و سوریه معرفی کرد. الظواهری همچنین همراه صمیمی خود و بن‌لادن یعنی ابوخالد السوری را مسئول حل اختلاف میان دو گروه کرد (13). (تلاش برخی کشورها و جریان‌ها برای بی‌ارتباط دانستن این دو گروه به‌ویژه داعش با القاعده برای متهم‌کردن دمشق به پشتیبانی از البغدادی است)

پیام الظواهری، انتقاد شدید به جاه‌طلبی البغدادی و ضربة بزرگی به گروه متبوع او بود. این پیام، سرآغاز جنگ شدید لفظی القاعده با شاخه عراقی خود (داعش) و خونریزی گسترده میان النصره و داعش به‌شمار می‌رود.

همه منتظر واکنش قابل پیش‌بینی البغدادی بودند. کمتر از یک هفته بعد در 15ژوئن، امیر داعش با صدور پیامی قاطع اعلام کرد: «دولت اسلام در عراق و شام تا زمانی که ما زنده‌ایم باقی خواهدماند و هیچ مذاکره‌ای پیرامون آن نخواهیم داشت تا زمانی که کشته شویم.» وی همچنین بدون نام‌بردن از الظواهری، صاحبان هوای نفس و مدعیان جهاد را نکوهش کرد.

پیام الظواهری و سرپیچی علنی البغدادی، سرآغاز نبردهای خونین میان داعش از یک‌سو و جبهه النصره، ارتش آزاد و دیگر گروه‌های مسلح از سویی دیگر شد. رسانه‌های جهانی و منطقه نیز با استقبال از این موضوع و برای تطهیر چهرة مخالفان اسد که پس از گذشت سه سال نتوانسته بودند در جبهه‌های جنگ به پیروزی برسند و نشان‌دادن اینکه داعش، ارتباطی با القاعده ندارد و به‌وسیله اسد ساخته‌شده است، شدیدترین حملات را علیه این گروه به‌کار بستند. تلاش رسانه‌های عرب برای جداسازی داعش از گروه‌های مسلح فعال علیه اسد، در واقع تلاش برای بازگرداندن اعتبار به این گروه‌ها و معارض معرفی‌کردن آن‌ها به جای تروریستی دانستن‌‌شان تفسیر می‌شود. هرچند پیام 9ژوئن2013 الظواهری و پیام وی در اوایل می2014 که به‌طوررسمی و علنی، دولت اسلامی عراق را شاخة عراقی القاعده معرفی می‌کند این تلاش‌ها و ادعاها را خنثی می‌کند.

ژانویه2014، آغاز درگیری‌های تمام‌عیار میان داعش و النصره بود درگیری‌هایی که صدها کشته برجای گذاشت و همچنان تا ماه‌ها بعد ادامه یافت.

اعلام تأسیس شاخة لبنانی داعش توسط شخصی به‌نام ابوسیاف در طرابلس و بیعت با البغدادی در این گیرودار (14) تمایل البغدادی به نشان‌دادن گسترش هواداران وی و سرزمین‌های تابعه او را نشان داد. بااینکه بعدها نامی از ابوسیاف شنیده نشد اما پذیرش مسئولیت انفجار سفارت ایران در لبنان توسط داعش نشان داد که این گروه به عمق خاک لبنان نیز نفوذ کرده است.

در همین بحبوحه، الظواهری که به‌نظر می‌رسید برای نشان‌دادن نقش پدرانه خود بر شاخه‌های سازمان باید اقدامی انجام دهد، دوباره با صدور بیانیه‌ای از همة گروه‌های جهادی درگیر در سوریه از جمله داعش و النصره خواست تا از جنگ داخلی بپرهیزند.

البته این‌بار کشته‌شدن ابوخالد السوری، نماینده الظواهری در سوریه، موجب خشم الظواهری شد. انگشت‌های اتهام به‌سمت داعش نشانه رفت. پس از آن، الظواهری با صدور یک پیام دیگر، خواستار ‌گرفتن انتقام مرگ همراه قدیمی خود شد. بعد از آن نیز الجولانی با صدور یک بیانیه، پنج روز به داعش فرصت داد تا خاک سوریه را ترک کنند اما عناصر داعش سخت‌تر از آن بودند که صحنه را ترک کنند؛ حتی اظهارنظرهای همسوی رهبران سلفی و جهادی مانند ابوقتاده که در زندان به‌سر می‌برد و ایران را متهم به نفوذ در داعش کرده بود، ثمری برای آنان نداشت.

این روزها، شاید بدترین روزها برای تشکیلات عراقی القاعده بود. در آن سوی مرزها، ارتش عراق حمله همه‌جانبة شدیدی را علیه مواضع نظامی و پایگاه‌های داعش در استان هم‌مرز با سوریه یعنی الانبار آغاز کرده بود و موفق شده بود صدها تن از عناصر این گروه و مقرهای آنان را نابود کند.

در این شرایط سخت، شاید صدور بیانیة جدید القاعده با امضای فرماندهی کل در 3فوریه2014 که در آن هرگونه ارتباط تشکیلاتی با داعش نفی شده بود (15) می‌توانست به مثابه فرود آخرین میخ بر تابوت البغدادی باشد. این بیانیه، به‌طور رسمی به‌معنای اخراج البغدادی و گروهش از القاعده به‌شمار می‌رود و جای هیچ تفسیری نداشت و بسیاری نیز آن را فتوای غیررسمی برای مجوز قتل البغدادی قلمداد کردند. لیکن پانزده روز بعد، بیست تن از علمای ارشد القاعده با انتشار بیانیه‌ای با عنوان «المناصره الخراسانيه للدوله الاسلاميه» (یاری دولت اسلامی توسط خراسانی‌ها) در نبرد میان داعش و النصره، از البغدادی پشتیبانی کردند و از همة گروه‌های جهادی خواستند تا به داعش بپیوندند و با امیر آن بیعت کنند.

به‌نظر می‌رسید رهبران درجة یک القاعده از فرصت پیش‌آمده برای ابراز ناتوانی الظواهری در راهبری تشکیلات سازمان و اعتراض به خط مشی وی استفاده کرده‌اند. هرچند صدور این بیانیه همچنان میدان جنگ را میان دو بازیگر آن یعنی داعش و النصره محدود می‌کرد اما اوایل ماه آوریل، ضربة بزرگ بر سر الظواهری و تشکیلات القاعده فرود آمد.

بیانیه المناصره، جای خود را به «البيعه الخراسانيه» داد. نُه تن از ارشدترین علما و فرماندهان جهادی القاعده از جمله ابوهدی السودانی که هر یک سابقه 20 تا 30 سال جهاد در افغانستان را داشتند در اوایل آوریل با صدور بیانیه‌ای ضمن اعلام بیعت با ابوبکر البغدادی به‌طورعملی فتوی به ناکارآمدی روش‌های الظواهری برای رهبری این تشکیلات دادند (16). عدم تکفیر شیعیان توسط ظواهری، تبریک وی به ملت‌های عربی به خاطر بهار عربی، اجرا نکردن حدود الهی‌(!)، چشم‌پوشی از خطاهای گروه‌های وابسته به الظواهری، تمرکز بر بعد سیاسی و تبلیغی بدون اهتمام به موضوع سلاح و برائت از داعش از مهم‌ترین عواملی بود که منجر به خشم و نارضایتی همراهان قدیمی بن‌لادن و الظواهری شده بود.

اختلاف‌ها از دایرة داعش-النصره و داعش–القاعده خارج شده و به داخل تشکیلات سازمان مادر رسوخ کرده بود. همان روز، البغدادی از جایگاه امیر المؤمنین، با صدور پیام صوتی خبر از بازگشت پرقدرت خود به صحنه داد. لحن سخنان وی در این پیام نشان می‌داد که وی اکنون خود را به مثابه رهبر سازمان القاعده می‌بیند.

الظواهری نیز ساعاتی بعد با یک پیام صوتی جدید وارد صحنه شد و با فتنه خواندن حوادث روی‌داده در سوریه، البغدادی را جنایتکار بیچاره و فریب‌خورده‌ای توصیف کرد که با طمع قدرت، اقدام به قتل ابوخالد السوری کرده است.

جنگ بیانیه‌ها به این‌جا ختم نشد؛ ابوابراهیم الموصلی از رهبران داعش با صدور بیانیه‌ای، الظواهری را دزد سرکش خطاب کرد (17). یک هفته پس از آن نیز در 18آوریل، ابومحمد العدنانی، سخنگوی داعش، با ارسال پیام سهمگینی، القاعده را گروهی منحرف از جهاد معرفی و عامل اصلی اختلافات را روش و کج‌فهمی القاعده معرفی می‌کند. این بیانیه، مقدمه‌ای برای تکفیر الظواهری و تردید‌افکنی در اهداف اصلی وی به‌شمارمی‌رود (18). یک روز پس از آن نیز، الظواهری با صدور بیانیه، داعش را به عدم پایبندی به کار گروهی و غصب و تجاوز به حقوق مردم، متهم کرد.

به نظر می‌رسد الظواهری که قدرت رقیب جوان خود را کم انگاشته و ارکان رهبری وی بر سازمان مادر دچار لرزش شده بود، این‌بار، تصمیم به آرام‌کردن فضا گرفته است. ازاین‌رو با انتشار پیام صوتی در اوایل ماه می، دولت اسلامی عراق را شاخه‌ای از القاعده و بخش عراقی آن معرفی می‌کند. الظواهری، بیعت محرمانة ابوعمر البغدادی، سرکرده پیشین دولت اسلامی، با بن‌لادن را افشا می‌کند. وی به این موضوع نیز اشاره کرد که ابوبکر البغدادی همیشه او را به عنوان امیر خود خطاب کرده است. الظواهری که این‌بار البغدادی را با الفاظ محترمانه‌ای می‌نامید، از او خواست تا با ترک سوریه مانع از افزایش اختلافات شود و به رهبر النصره نیز دستور داد تا جنگ علیه داعش را متوقف کند (19).

این‌بار لحن الظواهری کاملاً ملتمسانه و آرام بود و از جایگاه امیر القاعده با یکی از شاخه‌هایش سخن می‌گفت. جبهه النصره، دستور وی را پذیرفت ولی داعش همچنان به نبرد خود علیه دیگر گروه‌های تکفیری ادامه می‌دهد.

صدور بیانیه‌ها حدود یک ماه متوقف گردید اما این‌بار زلزلة بزرگ‌تری در انتظار الظواهری بود. زلزله‌ای که که به اعتقاد بسیاری، یکی از مهم‌ترین رویدادهای تاریخ گروه‌های جهادی به شمار می‌رود. در تاریخ 10ژوئن2014، شهر موصل عراق و تعدادی از مناطق و شهرهای اطراف در واقعه‌ای مشکوک به دست گروهک دولت اسلامی عراق و شام تصرف شد. این حادثه کافی بود تا بخت البغدادی را در سپهر مجاهدان بالا ببرد. اکنون، تروریست‌های دولت اسلامی بر بخش‌های مهمی از خاک عراق مستولی شده بودند و به پیشروی‌های خود ادامه می‌دادند و در حال محقق کردن آرزوی تشکیل خلافتی بودند که دیگران در این سال‌ها نتوانسته بودند حتی گامی عملی برای اجرای آن بردارند. آن‌ها حتی از مناطقی که آرزوی تصرف‌شان را در سر می‌پروراندند و به عنوان قلمرو خلافت به آن‌ها می‌نگریستند، نقشه‌هایی منتشر کردند؛ قسمت های بزرگی از خاک اروپا و کشورهای عربی، بخشی از این نقشه بود.

 پیروزی‌های البغدادی چنان غافلگیر‌کننده بود که تا زمان نگارش این سطور، رهبری شبکة القاعده هیچ موضعی در قبال آن اتخاذ نکرده است. برخی از سایت‌های نزدیک به داعش در خبری غیررسمی اعلام کردند که الظواهری پس از شنیدن خبر، به لبخند و اظهار این جمله که آن‌ها باطل هستند، اکتفا کرده است (20).

پس از تصرف موصل، به طور قطع یکی از گام‌های محکم البغدادی برای تثبیت رهبری خود بر شبکه جهانی جهاد، اعلان دولت خلافت داعش و خلیفه‌شدن ابوبکر البغدادی در 29ژوئن بود. این اقدام جاه‌طلبانة البغدادی و اعلان تشکیل خلافت، پس از گذشت نزدیک به یک قرن از سقوط آن، با واکنش‌های فراوانی در میان گروه‌های سلفی مواجه شد؛ بسیاری، آن را رد کردند، در مقابل نیز، برخی گروه‌های سلفی آن را پذیرفته و با البغدادی بیعت کردند. اعلان خلافت البغدادی به شدت نگاه‌ها را از سمت سازمان مادر یعنی القاعده و رهبر آن، الظواهری، دور کرده است. این موضوع، از آن‌جا اهمیت می‌یابد که اکنون، اختلاف‌ها در داخل شاخه‌های منطقه‌ای القاعده بر سر چگونگی برخورد با دولت اسلامی، به طور جدی ظاهر شده است. به طور مثال، شاخة شمال آفریقایی القاعده یعنی «تنظیم القاعده في بلاد المغرب الاسلامی» به رهبری عبدالمالک دروکدال در حال حاضر مؤید داعش است اما جریان «مختار بالمختار» همچنان بر تبعیت خود از الظواهری تأکید می‌کند (21).

بلند پروازی‌های خلیفة خودخواندة جوان، تا این لحظه داعش را به عنوان رأس جریان‌های تکفیری جهادی مطرح کرده است اما به نظر می‌رسد اقدامات وی علاوه بر آنکه باعث تشدید خشونت‌ها در منطقه شده و نسل خشن‌تری از تروریست‌های داخلی و بین‌المللی را به سمت وی جذب کرده است؛ نسلی که دیگر، جایگاهی برای پیشکسوتان القاعده قائل نیست و آن‌ها را متهم به اهمال و دوری از جهاد می‌کند. از سوی دیگر، شاید نخستین ظهور علنی خلیفة جوان که اینک خود را خلیفة ابراهیم می‌نامد در مسجد موصل و اقامة نمازجمعه را بتوان ضربة دیگری بر فقها و نظریه‌پردازان القاعده دانست که بیعت را تنها با انسان معلوم و غیرمجهول مباح می‌دانستند؛ حضور علنی البغدادی این‌بار به یکی از اشکال‌گیری‌های عمدة آنان برای مخالفت با بیعت البغدادی پایان داد و نگاه‌ها را بیش از پیش به رئیس سیاه‌پوش این دولت بی‌ملت، متوجه کرد.

القاعده و داعش؛ نفرت متقابل

نوشتار فوق به بخشی از عوامل اختلاف میان البغدادی و الظواهری اشاره کرد. علاوه بر این، عوامل دیگری را می توان به عنوان علل نفرت این دو گروه از یکدیگر برشمرد:

1-    القاعده معتقد است نام دولت که داعش برای خود برگزیده است، گمراه کننده و غیرواقعی است و داعش تنها یک مجموعه است نه یک دولت یا خلافت. این اقدام داعش با واکنش تند ابوقتاده الفلسطینی و ابومحمد المقدسی نظریه‌پرداز القاعده مواجه شده بود.

2-    هر دو گروه، یکدیگر را متهم به دوری از تعالیم و روش‌های اسلامی می‌کنند به گونه‌ای که القاعده، داعش را گروهی جاهل خطاب کرده است.

3-    القاعده، داعش را گروهی بسیارخشن و متجاوز می‌داند در حالی‌که داعش، طرف مقابل را فاقد صلابت و خشونت کافی می‌داند.

4-    القاعده، دادگاه‌های شرعی داعش را به سخره می‌گیرد و آن‌ها را دادگاه‌هایی فرمایشی می‌داند که قاضی، دادستان و جلاد یکی است. در مقابل، داعش نیز القاعده را اجراکننده همین روش می‌داند.

5-    هر یک از دو گروه، ادعای رهبری گروه‌های جهادی را دارند. پیش از این، داعش اعلام کرده بود که از القاعده پیروی نمی‌کند و این سازمان به تاریخ پیوسته است و نام القاعدة جدید (اشاره به انحراف از مشی قدیمی) را دربارة جماعت الظواهری استفاده می‌کند.

در هر صورت، حوادث سوریه و درگیری‌های پیش‌آمده میان گروه‌های به اصطلاح جهادی به ایجاد شکاف در میان گروه‌های وابسته به القاعده، جنگ داخلی و به تبع آن اختلاف در سطح رهبری این سازمان کمک بزرگی کرد. هرچند، بروز اندکی از این مسائل، پس از تعیین الظواهری به جانشینی بن‌لادن پیش‌بینی شده بود اما هیچ‌وقت تصور نمی‌شد که مسائل به این‌جا کشیده شود.

وجود شبکة گسترده و قدرتمند القاعده در مناطق متعدد دنیا که روزی یکی از نقاط قوت این سازمان بین‌المللی به شمار می‌رفت، اکنون نتیجه‌ای معکوس گرفته است و ناقوس خطری برای رهبری مرکزی این سازمان، از یک سو و کشورهای منطقه و حتی فرامنطقه‌ای، از سوی دیگر است؛ زیرا نسل جدیدی از رهبران سرکش جهادی در حال تولد است و آنچه که امروز در عراق، سوریه و سومالی می‌گذرد، دلیلی بر این موضوع است. بدون شک این اتفاق، نقش بزرگی نیز در تضعیف قدرت متمرکز و وجهة رهبری القاعده خواهد داشت. ظهور شاخه‌های کوچک‌تر سازمان القاعده در نقاط پرتنش، علی‌رغم آن‌که مرکزیت آن را دچار بحران فروپاشی و انزوا خواهد کرد، کشورهای منطقه را با گروه‌هایی به مراتب خشن‌تر و خطرناک‌تر از نسل قدیم القاعده، مواجه خواهد ساخت.

هفته‌ها و ماه‌های آینده، شاید افق بازتری از آیندة این کشمکش و جنگ قدرت حاصل شود. آیا الظواهری باتجربه خواهد توانست بر این مشکل فائق آید؟ و آیا تلاش‌های امنیتی و نظامی زیکزاکی و مقطعی دولت عراق در مبارزه با داعش، به موازات تضعیف جایگاه گروه‌های تروریستی و مسلح در سوریه به نفع اسد، می‌تواند کفه را به نفع القاعده سنگین‌تر کند یا خیر؟ هرچه که هست، این نتیجه را درحال حاضر می‌توان مشاهده کرد که سازمان گسترده و قدیمی القاعده الجهاد در حال فروپاشی است. آیا باید در انتظار یک جنگ درون خانواده‌ای و آتش‌افروزی بیشتر القاعده و فرزندانش در منطقه بود یا اینکه شاهد حل‌شدن روزافزون هواداران سازمان مادر در خلافت خودخواندة اسلامی باشیم؟

قزوینی غرابی - نشریه راه نما (مطالعات بین المللی تروریسم) شماره 12 - اردیبشهت 1395

 

پی نوشت های مقاله:

1-    http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/HF09Ak03.html

2-    http://arabic.people.com.cn/31662/2926611.html

3-    http://alplatformmedia.com/vb/showthread.php?t=34173

4-    http://www.alarabiya.net/articles/2006/10/15/28296.html

5-    https://nokbah.com/~w3/?p=533

6-    http://www.alriyadh.com:8080/305359

7-    http://forum.el-wlid.com/t131782.html

8-    http://www.alarabiya.net/articles/2006/10/15/28296.html

9-    http://www.hanein.info/vb/showthread.php?t=172233&p=1328404#post1328404

10-                     http://arabic.people.com.cn/31662/7375040.html

11-                     http://www.youtube.com/watch?v=7_vQIT-wbyI

12-                     http://www.bbc.co.uk/arabic/middleeast/2013/04/130410_nusra_qaeda.shtml

13-                     http://www.aljazeera.net/news/pages/ed893a0c-fa15-499b-9155-eaca80360821

14-                     http://www.alquds.co.uk/?p=127319

15-                     http://www.azzaman.com/?p=60506

16-                     http://akhbar.alaan.tv/news/post/29967/allegiance-khorasan-terrorism-isis-nusra-syria-qaeda-baghdadi

17-                     http://www.kalamakhbar.com/Details.aspx?I=9480574

18-                     http://www.light-dark.net/vb/showthread.php?p=1040543180

19-                     http://www.youtube.com/watch?v=7_vQIT-wbyI

20-                     http://alplatformmedia.com/vb/showthread.php?t=52804

21

http://arabi21.com/Story/759694

نظر خود را اضافه کنید.

ارسال نظر به عنوان مهمان

0 / 300 محدودیت حروف
متن شما باید بین 10 تا 300 حرف باشد
نظر شما به دست مدیر خواهد رسید
  • هیچ نظری یافت نشد

مطالب پربازدید

چرا اکثر تروریست ها چچنی هستند؟/ انتقال تروریسم از چچن یکی از دلایل حضور روسیه…

شاید بتوان جنگ تقریبا 7 ساله سوریه را ماکتی از یک جنگ جهانی تصور کرد. چرا که در این بحران و منازعه گروه های تروریستی اتباع بیش از 90 کشور...

پس لرزه های همه پرسی کردستان عراق در سوریه

در حالی که دو روز دیگر (دوشنبه) به همه پرسی استقلال اقلیم کردستان عراق باقیمانده است کردهای سوریه امروز جمعه، نخستین مرحله از انتخابات سه مرحله ای خود را در...

ابوبکر البغدادی در پیام اخیر خود چه گفت؟/ تحلیل محتوا

از آخرین باری که صدای ابوبکر البغدادی سرکرده گروه تروریستی داعش در یک پیام صوتی با عنوان " هذا ما وعدنا الله و رسوله " شنیده شد 11 ماه می...

بارزانی به پشتوانه اسرائیل همه‌پرسی را برگزار کرد/ ترکیه وارد جنگ با کردها نمی‌ش…

یک تحلیلگر امور عراق گفت مقام‌های اقلیم کردستان فعلا مانع بسیار بزرگی را برای موضوع تبدیل اقلیم کردستان به یک دولت مستقل کردی دارند. در مرحله نخست، آن‌ها اگر بخواهند...

در کشور تابوها، چرا به زنان اجازه رانندگی داده شد ؟

روز گذشته، پادشاه عربستان طی فرمانی که قرار است تا چند ماه دیگر اجرایی شود ممنوعیت صدور گواهینامه رانندگی برای زنان را لغو کرد.

افزایش 170 درصدی جمعیت وهابی ها و سلفی های آلمان

تحریر - سید رضا قزوینی - کمیته حفاظت از قانون اساسی آلمان اخیرا در گزارشی که از همه دستگاه های امنیتی و اطلاعاتی این کشور به دست آورده تعداد فعالان...