All for Joomla All for Webmasters
The current Bet365 opening offer for new customers is market-leading bet365 mobile app You can get a free bet right now when you open an account.

خط لوله نفت عراق- اردن؛ اهداف و پیامدها

از زمان اکتشاف نخستین چاه نفت در عراق حدود ۹۲ سال می‌گذرد. از آن هنگام تاکنون این ماده طبیعی نقش مهمی در تاریخ این کشور و حتی جنگ ایفا کرده است. اقتصاد عراق، اتکای غیرقابل انکاری بر نفت دارد و بیش از ۹۵ درصد بودجه سالانه این کشور متکی بر درآمد حاصل از فروش نفت است. این کشور در حال حاضر با ۱۴۲ میلیارد بشکه، پنجمین ذخایر نفتی جهان را دارد؛ هرچند به دلیل جنگ و حتی عدم اجازه اکتشافات نفتی در دوران رژیم‌های گذشته، پیش‌بینی می‌شود حجم این ذخایر بسیار بیشتر از این رقم باشد. این پیش‌بینی تا ۳۶۰ میلیارد بشکه را تخمین زده است به گونه‌ای که عراق را در رتبه نخست کشورهای دارای ذخایر نفتی جهان قرار می‌دهد۱. عراق در حالی روزانه ۴٫۵ میلیون بشکه نفت صادر می‌کند که تنها ۱۵ میدان نفتی از ۷۷ میدان نفتی آن فعال هستند۲.

پس از سرنگونی رژیم بعث و باز شدن درهای عراق جدید به روی سرمایه‌گذاران، ده‌ها شرکت نفتی وارد این کشور شدند تا علاوه بر کسب سودهای سرشار از این سرزمین بکر، عراق نیز نیازهای گسترده خود به‌ویژه در زمینه بازسازی این کشور و پروژه‌های جدید عمرانی را از طریق فروش نفت تأمین کند. عراق در تلاش است تا تولید نفت خود را تا سال ۲۰۲۲ به ۶٫۵ میلیون بشکه نفت در روز برساند اما تحقق این هدف در سایه اوضاع اقتصادی نه چندان مناسب آن که ناشی از فساد گسترده و هزینه‌های تحمیل شده جنگ با داعش است، بسیار سخت به نظر می‌رسد. افزایش هر یک میلیون بشکه نفت نیاز به سرمایه‌گذاری و هزینه بیش از پنج میلیارد دلار۳ دارد و عراق برای تحقق آن به سمت شرکت‌های سرمایه‌گذار خارجی رفته است. علاوه بر اینکه اجرای آن با ظرفیت خطوط فعلی انتقال نفت عراق همخوانی ندارد. از ۶ خط انتقال نفت عراق در حال حاضر تنها دو خط  کرکرک – جیهان ترکیه ۱ و ۲ که به ترتیب در سال های ۱۹۷۷ و ۱۹۸۷ افتتاح شدند، فعال هستند.

خط کرکوک-بانیاس سوریه و کرکوک-طرابلس لبنان از زمان جنگ عراق و ایران تاکنون غیرفعال هستند. خط زبیر به یَنبُع عربستان در دریای سرخ، هفت ماه پس از بهره برداری به دلیل جنگ کویت متوقف شد که با هزینه‌های دولت عراق ساخته شده بود. خط کرکوک – حیفا (فلسطین اشغالی) که در سال ۱۹۳۴ افتتاح شده بود نیز از زمان اشغال فلسطین در ۱۹۴۸ تاکنون غیرفعال است. خط بصره – عقبه اردن نیز که کلنگ ساخت آن در ماه گذشته میلادی با موافقت هیئت دولت عراق زده شده است از سال ۲۰۱۳ و پس از توافقنامه میان بغداد – عمّان منتظر ساخت بوده است۴ اما همزمانی آن با شکل‌گیری گروه تروریستی داعش و اشغال بخش‌هایی از عراق به ویژه مناطقی که قرار بود مسیر لوله از آن بگذرد، باعث توقف طرح شد. در حال حاضر نفت عراق علاوه بر انتقال از خط لوله کرکوک به جیهان، به طور عمده یعنی ۷۵ درصد آن از طریق بندر بصره و تنگه هرمز ترانزیت می‌شود۵.

نفت شمال؛ دو صادرکننده در یک سرزمین

به موزات اختلافات سیاسی اقلیم کردستان و دولت مرکزی عراق، منابع نفتی موجود در اقلیم، صادرات و درآمد حاصل از آن عموماً در سال‌های اخیر محل اختلاف بوده است. با این حال توجه اقلیم کردستان به درآمد نفتی از میانه دهه ۹۰ میلادی آغاز شد. در آن سال‌ها توجه اقلیم به نفت، محدود به حفاری و استخراج از دو چاه میدان طقطق بوده که در سال ۱۹۷۸ کشف شد. ترک‌ها نخستین بهره‌بردارانی بودند که در سال ۲۰۰۲ وارد اقلیم شدند و با اربیل توافقنامه امضا کردند. پس از تأسیس وزارت منابع طبیعی اقلیم در سال ۲۰۰۶ و تصویب قانون نفت و گاز اقلیم در سال ۲۰۰۷، مؤسسات ویژه این بخش در اقلیم شکل گرفتند و کردستان به هشت بخش نفتی تقسیم شد. با بهره‌برداری از میدان تاوکی، طرح‌های جذب شرکت‌های بین‌المللی در اقلیم و صادرات نفت به خارج از سال ۲۰۰۹ آغاز شد. در حالی که اقلیم تا سال ۲۰۰۹ بیش از ۲۲ قرارداد برای توسعه و تولید از میدان‌های نفتی خود به امضا رسانده بود، دولت مرکزی در مدت مشابه در جذب شرکت‌های بین‌المللی به جز یک قرارداد با دو شرکت بریتیش پترولیوم و CNPC ناکام ماند. تولید نفت دولت فدرال در فاصله سال‌های ۲۰۰۳ تا ۲۰۰۹ تکیه بر زیرساخت‌های پیشین خود داشت و میزان تولید نیز حداکثر سه و نیم میلیون بشکه در روز یعنی برابر با تولید سال ۱۹۸۹ بود.

وزارت منابع طبیعی اقلیم، مجموع ذخایر نفت این بخش را ۴۵ میلیارد بشکه نفت و بیش از ۳ تریلیون متر مکعب گاز طبیعی تخمین می‌زند که بر اساس این تخمین، اقلیم کردستان حدود ۲۵ درصد ذخایر نفت عراق و ۶۰ درصد ذخایر گاز آن را در اختیار دارد. این حجم از ذخایر و ورود شرکت‌های خارجی به اقلیم باعث شد تا پس از ۲۰۰۹ شرکت‌های بیشتری وارد اقلیم شوند و تا سال ۲۰۱۴ بیش از ۱۸۰ چاه نفت در اقلیم حفاری شد که ۶۰ درصد آنها به مرحله تولید رسیدند. در همین سال‌ها بود که خط نفت اختصاصی اقلیم کردستان به بندر جیهان ترکیه احداث شد و مجموع نفت تولیدی تا ۲۰۱۴ به ۲۵۰ هزار بشکه در روز رسید. علاوه بر اینکه با نفت کرکوک و بای‌حسن مجموع این عدد به بیش از ۶۵۰ هزار بشکه در ۲۰۱۵ رسید و نفت اقلیم به ۱۰ کشور صادر می‌شد و ۱۶ شرکت خارجی در آنجا به کار بهره‌برداری مشغول بودند. این میزان نفت تولیدی بیش از مجموع تولید سه کشور عضو اوپک یعنی گابن، گینه و کنگو در سال ۲۰۱۷ بوده است۶. اما صادرات نفت اقلیم به خارج از عراق خارج از چارچوب شرکت ملی نفت عراق – سومو – در سال‌های اخیر به یک نقطه اختلافی میان اربیل و بغداد تبدیل شده است.

براساس قانون، صادرات نفت سراسر عراق باید از طریق شرکت سومو صورت بگیرد اما کردها عملا با نادیده گرفتن سومو و قرارداد امضا شده اربیل با دولت بغداد از دسامبر ۲۰۱۴ تاکنون به طور مستقل نفت خود را از طریق خط لوله دوم جیهان به فروش می‌رسانند. همین موضوع منجر به قطع سهمیه اقلیم از بودجه سالانه کل کشور شد و در پایان سال ۲۰۱۳ و دوران نخست‌وزیری نوری المالکی، حقوق کارمندان اقلیم نیز که از سوی بغداد پرداخت می‌شد، قطع شد تا عملا فشار بغداد بر اربیل برای پرداخت پول ناشی از صادرات نفت از سوی اقلیم به خزانه مرکزی شدت بگیرد.

این اختلافات زمانی شدت یافت که نیروهای پیشمرگه کُرد در زمان حضور داعش، بر کرکوک مسلط شدند و میدان‌های نفتی آن را در کنترل گرفتند. اما در سال ۲۰۱۷ که نیروهای عراقی کنترل کرکوک را بار دیگر در اختیار گرفتند، عملا صادرات نفت از کرکوک به جیهان متوقف و ادامه آن منوط به توافق بغداد و اربیل بر سر حل اختلافات شد. اما صادرات نفت اقلیم از سایر میدان‌های شمال با خط دوم جیهان همچنان ادامه دارد. علاوه بر اینکه اقلیم متهم است که نفت را از راه‌های غیر رسمی نیز صادر می‌کند۷.

خط لوله بصره عقبه؛ جایگزینی پرهزینه برای تنگه هزمز

ماه گذشته میلادی رسانه‌های منطقه از موافقت هیئت دولت عراق با طرح ساخت خط لوله انتقال نفت عراق از بندر بصره به بندر عقبه اردن خبر دادند. خط لوله‌ای که فکر ساخت آن از دهه ۸۰ میلادی مطرح شد، اما به دلیل سهم‌خواهی ۷۰ میلیون دلاری رژیم صهیونیستی از آن متوقف ماند۸.

آوریل سال ۲۰۱۳ بود که دو طرف عراقی و اردنی برای ساخت این خط لوله ۱۷۰۰ کیلومتری توافقنامه‌ای را به ارزش ۱۸ میلیارد دلار امضا کردند. بخش نخست این خط لوله از بصره به الحدیثه عراق است و بخش دوم آن نیز از الحدیثه تا بندر العقبه امتداد می‌یابد که توان انتقال یک میلیون بشکه نفت در روز را خواهد داشت. با ظهور داعش بود که این طرح برای ۶ سال معطل ماند اما اکنون با ایجاد ثبات در این مناطق، دو طرف توافق کردند تا طی سه سال این خط لوله به بهره‌برداری برسد. اینکه چرا عراق با وجود سه خط لوله کرکوک-بانیاس و زبیر-ینبع و کرکوک-جیهان، دست به ساخت خط لوله بصره-عقبه زده پرسش‌های متعددی را به وجود آورده است. به‌ویژه آنکه طول مسیر خط لوله بانیاس نصف خط لوله عقبه است و خط لوله ینبع که از آن به عنوان خط لوله عظیم خفته نام برده می‌شود و تماماً با دارایی عراق ساخته شده نیز با مذاکره با سعودی‌ها می‌تواند مجدداً نفت عراق را به بازارهای جهانی برساند.

بسیاری اعتقاد دارند که ترس عراق از محدود شدن ترانزیت و فروش نفت خود پس از عملی شدن احتمالی تهدیدهای ایران مبنی بر بستن تنگه هرمز و ضررهای فراوان عراق از این رخداد، بغداد را بر آن داشته است که به دنبال مسیرهای جایگزین و امن برای صادرات نفت خود باشد. عادل عبدالمهدی نخست‌وزیر عراق جولای گذشته و همزمان با موافقت کابینه‌اش با طرح مذکور با حمایت از این طرح گفته بود هر مانعی در تنگه هرمز که مانع از صدور نفت شود بر اقتصاد متکی به نفت عراق اثرگذار خواهد بود و هیئت وزیران در حال بررسی مسیرهای جایگزین متنوعی هستند تا روند طبیعی صادرات نفت عراق تضمین شود.

روشن نیست که ادعای عبدالمهدی درباره تهدیدات مسیر دریایی تنگه هرمز بر صادرات نفت عراق تا چه اندازه صحت دارد یا تا چه میزان دلیل اصلی این اقدام بوده است؛ به‌ویژه آنکه بخش عمده‌ای از تهدیدات ایران پس از چالش‌های یک سال اخیر با واشنگتن و خروج آمریکا از برجام بوده است. اما سابقه روابط تجاری عراق با اردن در سال‌های اخیر نشان‌دهنده افزایش روزافزون این مبادلات به سود اردنی‌ها بوده است؛ تا جایی که ده‌ها قلم کالای وارداتی از اردن که بسیاری از آن‌ها نیز در عراق، مشابه داخلی دارند مشمول حذف مالیات از سوی عراق شده که حتی اعتراض رسانه‌ها و برخی نمایندگان عراقی را نیز در پی داشته است.

براساس طرح اولیه، اردنی‌ها هیچ هزینه‌ای بابت ساخت خط لوله بصره-عقبه نمی‌پردازند و طرف عراقی مسئولیت مالی آن را بر عهده دارد. هرچند که عراقی‌ها نیز بعدها تصمیم گرفتند هزینه ساخت آن را بر عهده شرکت‌های خارجی بیندازند و در مقابل درصدی از درآمد حاصل از فروش نفت را به آن‌ها پرداخت کنند. طرف عراقی در پاسخ به برخی انتقادات داخلی درباره ضررهای این طرح برای عراق معتقد است که منافع طرح دو طرفه است. عراق به بازارهای جهانی نفت دسترسی بیشتری پیدا می‌کند و اردن نیز با هزینه‌های پایین، بخشی از نفت مورد نیاز خود یعنی ۱۵۰ هزار بشکه در روز را از این مسیر تأمین خواهد کرد. علاوه بر اینکه هزینه عبور این خط لوله را از اراضی خود از بغداد دریافت می‌کند۹.

بندر عقبه اردن با فعال‌شدن این خط لوله، به بندری راهبردی تبدیل می‌شود که منافعی برای اقتصاد اردن دارد. همچنان‌که این خط لوله به عنوان یک مسیر دائمی، سود سرشار و ثابتی را از خزانه عراقی‌ها روانه جیب اردن خواهد کرد. در حوزه نیروی انسانی نیز ۴۰۰۰ نیروی کار در این طرح مشغول به کار خواهند شد که سه چهارم آن‌ها اردنی هستند۱۰. عامر عبدالجبار وزیر سابق نفت عراق در انتقاد از این طرح در سال ۲۰۱۷ گفته بود که هزینه صادرات هر بشکه نفت از طریق خط لوله عقبه ۴٫۵ دلار خواهد بود در حالی که صادرات آن از بنادر عراق تنها ۱۰ سنت هزینه خواهد داشت. علاوه بر اینکه درآمد ناشی از خدمات دریایی نفتکش‌ها نیز به جیب اردن سرازیر خواهد شد. به گفته عبدالجبار، هزینه انتقال نفت از راه دریایی بصره به بندر عقبه حدود یک دلار برای هر بشکه خواهد بود در حالی‌که هزینه انتقال آن از طریق خط لوله خشکی بیش از چهار برابر است۱۱. افزون بر این‌ها باید در نظر داشت که نفت عراق پس از رسیدن به بندر العقبه از کانال سوئز به بازارهای جهانی خواهد رفت و حق ترانزیت و عبور از این کانال نیز حدود ۴٫۵ دلار برای هر بشکه است در حالی‌که این مبلغ برای خط لوله جیهان ترکیه که مستقیماً نفت را به دریای مدیترانه منتقل می‌کند، کمتر از ۱٫۵ دلار برای هر بشکه است.

عبدالمهدی همزمان با اعلام طرح خط لوله بصره-عقبه، از طرح عراق برای صادرات نفت خود از طریق سوریه هم خبر داده بود۱۲. مسیر این خط لوله کوتاه‌ترین مسیر ترانزیتی عراق است که با گنجایش ۷۰۰ هزار بشکه در روز، نفت عراق را به شکلی ارزان به دریای مدیترانه منتقل می‌کند. البته مشخص نیست عراق در سایه تحریم‌های بین‌المللی علیه دمشق و همچنین خط لوله آسیب‌دیده بانیاس چه راهکاری برای انتقال نفت به سوریه دارد؛ اما دور از انتظار نیست که مطرح شدن این موضوع توسط نخست‌وزیر عراق همزمان با اعلام موافقت کابینه با خط لوله پر سر و صدای عقبه برای کاهش این اعتراضات بوده باشد. هرچند که «عاصم جهاد» سخنگوی وزارت نفت عراق مدعی شده که بغداد از سال ۲۰۰۴ قصد احداث خط لوله برای صادرات نفت به سوریه را داشته است۱۳.

پیامدهای اجرای طرح خط لوله بصره-عقبه بر ایران

مواضع و رفتار ایران در قبال اجرای خط لوله بصره-عقبه یا هر خط لوله جدید دیگر که جایگزین انتقال نفت از خلیج فارس باشد، ارتباط مستقیمی با نگاه راهبردی ایران به تنگه هرمز دارد. کشورهای مختلف جهان چه صادرکنندگان و چه واردکنندگان نفت، وابستگی عمیقی به تنگه هرمز به عنوان یکی از اصلی‌ترین مکان‌های نقل و انتقال نفت در جهان دارند. از این‌رو تهران به تنگه هرمز به عنوان ابزاری برای اعمال قدرت در چالش‌های بین‌المللی خود علیه ایالات متحده و غرب نگاه می‌کند. هرگونه طرحی که اهمیت تنگه هرمز را بکاهد، مطلوب ایران نیست و می‌تواند به عنوان طرحی برای کاهش قدرت ایران و تضعیف موقعیت ژئوپلتیکی تنگه هرمز و خلیج فارس تلقی شود.

شاید به همین دلیل است که روزنامه فرامنطقه‌ای رأی‌الیوم پس از توافقات اخیر نفتی عراق و اردن مدعی شده بود که لابی ایران در عراق از مخالفان سرسخت عملی شدن این طرح است. این روزنامه در ادامه گفته که «مجتبی فردوسی‌پور» سفیر ایران در اردن به مقامات این کشور هشدار داد که تا زمانی‌که اردن در محور کشورهای حامی تحریم ایران باشد، امیدی به اجرای طرح انتقال نفت عراق به اردن نداشته باشند۱۴. از سوی دیگر اگر قرار بر ایجاد یک خط لوله جایگزین برای تنگه هرمز باشد، به نظر می‌رسد تهران احیای خط لوله بانیاس برای انتقال نفت عراق به سوریه و درنتیجه تقویت دولت بشار اسد را ترجیح می‌دهد.

نتیجه‌گیری

بررسی‌ها نشان می‌دهد که با وجود داشتن راه‌های بدیل برای انتقال و فروش نفت عراق، طرح خط لوله بصره-عقبه، طرحی پرهزینه برای عراق خواهد بود که سود سرشاری را از خزانه عراق نصیب اردنی‌ها خواهد کرد و منافع آن بیش از همه به سود طرف دوم است. علاوه بر اینکه منابع تأمین هزینه ۱۸ میلیارد دلاری ساخت آن هنوز مشخص نشده است. شاید در شرایط فعلی بهتر بود عراق به جای این طرح پرهزینه و مسیر طولانی، به تقویت مسیرهای فعلی انتقال نفت بپردازد. تقویت بندر فاو و افزایش ظرفیت آن، بهترین گزینه عراق برای ترانزیت نفت خود است. مسیر دریایی مستقیم و ارزان و افزایش اهمیت فاو و بصره از مزایای این خط انتقال نفت به شمار می‌رود.

اصلاح خط لوله اول کرکوک به جیهان یا ساخت یک خط لوله جدید در همان مسیر نیز به مراتب هزینه‌های کمتری را بر دوش عراق می‌گذارد. به‌ویژه آنکه بندر جیهان مستقیماً به آب‌های آزاد بین‌المللی راه دارد؛ اما بندر عقبه در جنوب کانال سوئز قرار گرفته و هرگونه انتقال نفتی از جنوب سوئز، به جای آنکه از شمال آن انجام شود، در عمل هزینه سنگینی را متحمل طرف صادرکننده خواهد کرد. توجه جدی به خط لوله آماده ینبع سعودی نیز از جمله گزینه‌های جایگزین عراق است.

در مجموع به نظر می‌رسد طرح خط لوله بصره به عقبه و دستیابی اردن به سود سرشار آن، فرضیه اعمال نفوذ آمریکایی‌ها برای تقویت همپیمان خود یعنی اردن را تقویت می‌کند. به‌ویژه آنکه بندر عقبه در نزدیکی سرزمین‌های اشغالی قرار دارد و می‌تواند نفت را از اردن به اسرائیل نیز برساند. همچنان که احتمال ادامه مسیر لوله نفتی عقبه به مصر و کسب سود از این کشور به عنوان متحد آمریکا نیز دور از انتظار نیست.

سید رضا قزوینی غرابی - اندیشکده راهبردی تبیین

 

پی نوشت ها

۱ – الجزیره، «النفط العراقی.. الاحتیاطی والإنتاج»،

https://www.aljazeera.net/specialfiles/pages/71684a9a-631d-4fca-beed-2871c93d3d77

۲ – Arabic Forex، «نبذه تاریخیه عن نفط العراق»،

https://arabic-forex.com/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%A7%D9%83%D8%AA%D8%B4%D8%A7%D9%81-%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%81%D8%B7-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%A7%D9%84%D9%86/

۳ – الجزیره، «النفط العراقی.. الاحتیاطی والإنتاج»،

https://www.aljazeera.net/specialfiles/pages/71684a9a-631d-4fca-beed-2871c93d3d77

۴ – موازین نیوز، «هذه انابیب تصدیر النفط العراقی»، ۸ فوریه ۲۰۱۹،

https://www.mawazin.net/Details.aspx?Jimare=33305

۵- بغداد بوست، «العراق یفتقر إلى البدائل المناسبه لتصدیر النفط عبر الخلیج العربی [فارسی]»، ۲۳ ژوئن ۲۰۱۹،

https://www.thebaghdadpost.com/ar/Story/170660/%D9%88%D9%83%D8%A7%D9%84%D8%A9-%D8%BA%D9%84%D9%88%D8%A8%D8%A7%D9%84-%D9%84%D9%84%D8%B7%D8%A7%D9%82%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82-%D9%8A%D9%81%D8%AA%D9%82%D8%B1-%D8%A5%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D8%A6%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A8%D8%A9-%D9%84%D8%AA%D8%B5%D8%AF%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%81%D8%B7-%D8%B9%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D9%8A%D8%AC-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A

۶ – رووداو، «نمو قطاع النفط فی إقلیم کوردستان مقارنه بالعراق»، ۹ نوامبر ۲۰۱۸،

https://www.rudaw.net/arabic/business/09112018

۷ – الترا عراق، «استغفال البرلمان وإطفاءعدادات النفط: من “زور” موازنه ۲۰۱۹ لصالح کردستان»، ۱ آگوست ۲۰۱۹،

https://ultrairaq.ultrasawt.com/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%BA%D9%81%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%B1%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%88%D8%A5%D8%B7%D9%81%D8%A7%D8%A1-%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%81%D8%B7-%D9%85%D9%86-%D8%B2%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%88%D8%A7%D8%B2%D9%86%D8%A9-2019-%D9%84%D8%B5%D8%A7%D9%84%D8%AD-%D9%83%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%D8%9F/%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B1%D8%A7-%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82/%D8%B3%D9%8A%D8%A7%D8%B3%D8%A9

۸ – فیسبوک، «سبعون میلیون دولار حصه إسرائیل سنویا من أنبوب نفط العراقی الأردنی»، ۱۸ ژانویه ۲۰۱۹،

https://www.facebook.com/photo.php?fbid=2125181397542445&set=a.154993997894538&type=3&thea

۹ – وکاله اناطولی الترکیه، «خط أنبوب نفط البصره-العقبه.. منفعه متبادله بین العراق والأردن»، ۲۷ مارس ۲۰۱۹،

https://www.aa.com.tr/ar/%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF/%D8%AE%D8%B7-%D8%A3%D9%86%D8%A8%D9%88%D8%A8-%D9%86%D9%81%D8%B7-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%B5%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%82%D8%A8%D8%A9-%D9%85%D9%86%D9%81%D8%B9%D8%A9-%D9%85%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%AF%D9%84%D8%A9-%D8%A8%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B1%D8%AF%D9%86-%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B1/1431166

۱۰ – الرأی الاردنیه، «الاردن یوقع اتفاقیه مد انبوب النفط العراقی»، ۹ آوریل ۲۰۱۳،

http://alrai.com/article/578700.html

۱۱ – وکاله نون الاخباریه، «وزیر سابق : الانبوب النفطی عبر العقبه ینعش الاردن ویضر العراق اقتصادیا وبنصیحه امریکیه»، ۳۱ آگوست ۲۰۱۷،

http://non14.net/92289/

۱۲ – الوطن السوریه، «العراق یقرر تصدیر النفط إلى سوریه والأردن»، ۱۷ آگوست ۲۰۱۹،

http://alwatan.sy/archives/204668

۱۳ – ناس نیوز، «تقریر أمیرکی: توجه عراقی لمد أنبوب نفطی باتجاه سوریا.. ما علاقه إیران؟»، ۲۰ ژولای ۲۰۱۹،

https://www.nasnews.com/ba9ra-38ba/

۱۴ – رأی الیوم، «إعاقات من اللوبی الایرانی لمشروع أنبوب النفط بین عمان وبغداد»، ۲۳ مارس ۲۰۱۹،

https://www.raialyoum.com/index.php/%D8%A5%D8%B9%D8%A7%D9%82%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%88%D8%A8%D9

نظر خود را اضافه کنید.

ارسال نظر به عنوان مهمان

0 / 300 محدودیت حروف
متن شما باید بین 10 تا 300 حرف باشد
نظر شما به دست مدیر خواهد رسید
  • هیچ نظری یافت نشد

مطالب پربازدید

دولت کاظمی و واقع گرایی در انتظارات از آن

پنج ماه پس از استعفای عادل عبدالمهدی و پیش برد امور عراق با یک حکومت سرپرستی و ظهور چالش های بی سابقه سیاسی و به ویژه در بیت شیعی، در...

سطح فعالیت داعش تابع روابط واشنگتن-بغداد است/ آمریکا به دنبال نفوذ نرم در ساختار…

یک کارشناس مسائل عراق اظهار کرد: ایجاد توازن در مناسبات بغداد با واشنگتن و ایران یکی از چالش های جدی مصطفی الکاظمی نخست وزیر جدید عراق خواهد بود چرا که...